ABD’nin BMGK’daki oy hakkı alınıyor mu?

Olası bir savaş sürecinde, ABD Başkanı Donald Trump’ın uluslararası platformlarda “oy hakkının elinden alınabileceği” ve bunun ABD’nin Birleşmiş Milletler (BM) ile bağlarını koparma noktasına getirebileceği öne sürülüyor. İspanya’dan gelen “BM Şartı’na göre savaşan taraf, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda oy kullanmamalı” açıklaması da tartışmaları daha da alevlendirdi. Böyle bir durum gerçekten mümkün mü? Birleşmiş Milletler sisteminde “oy hakkı” nasıl işler?

Birleşmiş Milletler (BM) sistemi ve ABD’nin bu yapı içindeki rolü yeniden tartışma konusu oldu. ABD’nin olası bir ayrılığı, veto yetkisi ve İspanya’dan geldiği öne sürülen öneriler üzerine yapılan değerlendirmelerde iki farklı bakış açısı öne çıktı.

Gazeteci Zeki Gümüş, ABD’nin BM’den ayrılmasının hem tarihsel hem de siyasi açıdan sıra dışı bir adım olacağını vurguladı:

“Amerika, eğer Birleşmiş Milletler'den ayrılırsa tabii oy hakkından ya da birçok hakkından feragat etmiş olacak. Birleşmiş Milletler çok önemli bir yer. Tamam belki işlevi olmayabilir, etkisi de olmayabilir. Amerika Birleşik Devletleri'nin ayrılma isteği yani küstüm demesi çok da normal bir şey değil. Yani tarihte de aslına bakarsanız Birleşmiş Milletler tarihine baktığınız zamanda da sadece bir kere Endonezya'ya olmuş.”

Gümüş, Endonezya örneğini hatırlatarak sürecin kısa sürdüğünü belirtti:

“Endonezya Malezya'nın Birleşmiş Milletler'e girmesiyle tepki göstermiş ve ayrılmış. ‘Ben buradan ayrılmak istiyorum.’ demiş. Fakat bu da çok kısa sürmüş. O zamanki Birleşmiş Milletler'in Genel Sekreteri işleme koymuyor veya bekletiyor. Endonezya'nın masasını boş bırakıyor. Fakat daha sonra da tekrar geri dönülüyor.”

ABD iç siyasetine de değinen Gümüş, Trump’ın öngörülemez tutumuna dikkat çekti:

"Çıktım ben Birleşmiş Milletler'den.’ diyebilir. Amerika Birleşik Devletleri'ne çok büyük zarar verir.”

ABD’nin BM içindeki ayrıcalıklı konumuna işaret eden Gümüş şöyle devam etti:

“Birleşmiş Milletler'in merkezi New York'ta, Amerika bir bakıma Birleşmiş Milletleri aynı zamanda... Güvenlik Konseyi'nin de daimi üyelerinden bir tanesi. Onun için birçok hakkını kaybedeceği için Trump böyle bir çıkışı yapar mı, yapmaz mı bilmiyorum.”

İspanya’dan geldiği öne sürülen öneriyi “mantıklı” bulan Gümüş, şu ifadeleri kullandı:

“Burada alınacak karar ABD ile ilgili olduğu için bu meseleye aslında ABD'nin de buradan kararlara iştirak etmemesini içeriyor. Yani gayet normal bir şey. Çünkü kendinle ilgili bir karara kendin etki etmemen lazım.”

BM Güvenlik Konseyi yapısını da eleştiren Gümüş, Türkiye’nin uzun süredir dile getirdiği reform çağrısına dikkat çekti:

“Sayın Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, ‘Dünya 5'ten büyüktür’ diye BM'nin yapısına devamlı vurgu yapıyor. Haksız, hukuksuz, adil olmayan bir Birleşmiş Milletler yapısı var. Beş tane ülkenin ‘evet’ veya ‘hayır’ demesi birçok şeyi engelliyor.”

Gazze örneği üzerinden ABD’nin veto gücünü eleştiren Gümüş:

“Amerika Birleşik Devletleri'nin birçok noktada özellikle Gazze olaylarında hep olumsuz oy kullandırtması aslında orada katliamın devam etmesini sağladı.”

Ayrıca temsil krizine de dikkat çekti:

“Dünyada Müslüman nüfusun %25’i var... Peki Güvenlik Konseyi içerisinde bu 5 ülkeden hangisi Müslüman? Hiç, sıfır. Onun için bu sistemin değişmesi gerekiyor.”

Dr. Murat Genç ise daha realist bir perspektif sunarak ABD’nin sistemden ayrılmasının rasyonel olmadığını savundu:

“Ben neden çekilsin ki diye bir soruyla başlıyorum. Yani bir ülke kendi kurduğu sistemden bunca yıldır faydalandığı bir sistemden neden çekilsin ki? Yani neden kendi ayağına sıksın ki?”

Genç, BM’deki iki temel yapıyı şöyle anlattı:

“Birincisi Genel Kurul burada herkesin bir oyu var. Oy hakkının elinden alınması gibi durumlar teoride var ama pratikte neredeyse yok. İkincisi Güvenlik Konseyi. Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere, Fransa, Rusya ve Çin’in veto hakkına sahip olduğu bir sistem. Bu beş ülkenin istemediği kararlar geçemiyor.”

ABD’nin bu sistemden çıkmasının kendi çıkarlarına aykırı olduğunu vurgulayan Genç:

“Amerika Birleşik Devletleri kendisinin hoşlanmayacağı kararların çıkmasını engelleyebileceği bir sistemi neden terk etsin? Bu neredeyse olmayacak bir şey.”

İspanya’nın önerisine hukuki açıdan yaklaşan Genç, BM Şartı’na dikkat çekti:

“27. maddenin 3. fıkrasında ‘Uyuşmazlığın tarafı olan ülkeler oy kullanmaktan kaçınmalı’ diyor. Ama ‘kullanamaz’ demiyor.”

Fiiliyatta ise bunun uygulanmadığını belirtti:

“Rusya-Ukrayna savaşında Rusya’nın bütün kararları veto ettiğini biliyoruz. Dolayısıyla bu kural teoride var ama pratikte uygulanmıyor.”